• Link do sylabusa przedmiotu na USOSweb

Prowadzący:

wykład i ćwiczenia (2022/2023): dr hab. Zbigniew Rdzany prof. UŁ

  • Egzamin w I terminie planowany jest w pierwszym tygodniu sesji egzaminacyjnej.
Zagadnienia egzaminacyjne z geomorfologii i ochrony powierzchni Ziemi dla I roku ochrony środowiska, st. dzienne (2022/2023)
    zastrzega się możliwość zmian
  1. Geomorfologia jako nauka. Teorie naukowe o dużym znaczeniu dla rozwoju geomorfologii (teoria cyklu geograficznego, rozwoju stoku wg Davisa i Pencka, tektoniki płyt litosferycznych).
  2. Umiejętność analizowania (czytania) mapy topograficznej z punktu widzenia danych geomorfologicznych.
  3. Znajomość podstawowych sposobów prezentacji danych o rzeźbie terenu: mapa hipsometryczna, mapa geomorfologiczna, profil hipsometryczny form na podstawie mapy topograficznej (mapy izohips), blokdiagram.
  4. Wybrane ważne pojęcia, stosowane w geomorfologii: krzywa hipsograficzna, baza denudacyjna (absolutna, dolna i lokalna), profil równowagi, kąt naturalnego spoczynku, krętość rzeki, granica wiecznego śniegu, wieloletnia zmarzlina i in.
  5. Formy planetarne i ich związki z tektoniką płyt litosferycznych.
  6. Zróżnicowanie genetyczne i morfologiczne gór. Procesy uczestniczące w powstawaniu gór o budowie fałdowej. Typy genetyczne wyżyn i nizin – przykłady z różnych kontynentów.
  7. Główne formy dna oceanicznego i ich geneza: szelfy, stoki kontynentalne, podnóża kontynentalne, równiny abisalne, rowy oceaniczne, grzbiety i wyniesienia śródoceaniczne, gujoty, rafy koralowe (atole).
  8. Skutki morfologiczne wulkanizmu i plutonizmu oraz cechy ich rozmieszczenia na kuli ziemskiej. Związek wulkanizmu z tektoniką płyt.
  9. Ruchy izostatyczne (w tym glaciizostatyczne) i epejrogeniczne – charakter procesu, przyczyny i przykłady ruchów.
  10. Zróżnicowanie procesów wietrzeniowych. Skutki wietrzenia mechanicznego wywołane: odciążeniem, zmianami termicznymi, wilgotnościowymi i działaniem soli. Skutki wietrzenia chemicznego wywołane: hydrolizą, hydratacją, utlenianiem, redukcją, rozpuszczaniem i karbonatyzacją.
  11. Pokrywy zwietrzelinowe - związki z klimatem i litologią; typy, główne składniki. Pokrywy luźne oraz skorupy i lakier pustynny.
  12. Stok – definicja, podział wg kąta nachylenia i kształtu (profilu); zależność różnych sposobów użytkowania od nachylenia stoków.
  13. Skutki morfologiczne i sedymentologiczne ruchów mas: odpadanie, obrywanie, osuwanie (osuwiska obrotowe i ślizgowe), spływy, spełzywanie i jego odmiany w różnych strefach klimatycznych.
  14. Sposoby ochrony stoków i stabilizacji materiału stokowego przed skutkami ruchów mas, zwłaszcza katastrofalnymi.
  15. Działalność wody na stokach: rozbryzg i spłukiwanie. Typy spłukiwania w zależności od części stoku; rozwój form tzw. erozji wąwozowej. Sposoby hamowania negatywnych skutków spłukiwania, w szczególności nadmiernego rozwoju wąwozów.
  16. Zróżnicowanie rzek w zależności od wielkości koryta, spadku podłużnego koryta, rozwinięcia koryta, reżimu; profile podłużne rzek a profil równowagi.
  17. Działalność rzeki: erozja, transport i akumulacja. Typy procesów erozyjnych i mechanizmy erozji fluwialnej. Rumowisko – jego składniki i sposoby ich przemieszczania się. Cechy osadów rzecznych; zróżnicowanie facjalne aluwiów w różnych typach rzek. Typy koryt rzecznych: rzeki jedno i wielokorytowe, w tym anastomozujące; rzeki proste, kręte, meandrujące i roztopowe. Typy teras rzecznych.
  18. Zróżnicowanie profili poprzecznych dolin: gardziel, jar/kanion, doliny wciosowe, doliny płaskodenne, doliny wciosowo-płaskodenne, doliny nieckowate. Typy przełomów rzecznych, mechanizm ich powstawania, przykłady.
  19. Rzeki o różnych typach rozwinięcia koryt: proste, meandrujące, roztokowe, anastomozujące; związki z reżimem hydrologicznym, zróżnicowaniem procesów sedymentacyjnych.
  20. Stożki napływowe i delty – sposób i warunki powstawania, struktura i morfologia.
  21. Powstawanie lodowców, główne typy lodowców, mechanizmy ruchu lodowca, procesy glacjalne i ich skutki morfologiczne: erozja (egzaracja, detersja, detrakcja); formy erozyjne i formy przekształcenia lodowcowego, transport materiału morenowego, glacjalna akumulacja bezpośrednia i pośrednia. Wieloznaczność pojęcia „morena”. Typy genetyczne osadów morenowych. Cechy osadów morenowych, glacifluwialnych i glacilimnicznych.
  22. Główne krajobrazy glacjalne. Rzeźba aktywnego lodowca transgredującego (moreny spiętrzone, drumliny, moreny żłobkowe). Rynny podlodowcowe: glacjalne, glacifluwialne oraz glacjalno-glacifluwialne. Deformacje glacitektoniczne. Rzeźba w obszarach deglacjacji arealnej (rzeźba martwego lodu - kemy i obniżenia wytopiskowe). Charakterystyczne formy deglacjacji frontalnej (np. moreny czołowe akumulacyjne). Ozy. Powodzie glacjalne (jökulhlaupy) i ich wpływ na środowisko przyrodnicze. Charakterystyczne cechy rzeźby polodowcowej (układy przestrzenne form, cechy morfometryczne) w obszarach różnych zlodowaceń plejstoceńskich.
  23. Wieloletnia zmarzlina – zasięg na kuli ziemskiej, odmiany, główne postacie lodu i związane z nimi struktury, formy i procesy: lód cementujący, żyłowy (szczelinowy), segregacyjny, iniekcyjny (pingo), ekstuzywny (nalodzie). Przejawy degradacji wieloletniej zmarzliny (formy termokrasowe - ałasy, zagłębienia po-pingo).
  24. Wybrane zjawiska peryglacjalne i ich przejawy w osadach i rzeźbie: kontrakcja termiczna (kliny lodowe, kliny piaszczyste), wymarzanie kamieni, soliflukcja polarna.
  25. Procesy eoliczne i formy eoliczne. Procesy niszczące: deflacja i korazja. Transport pyłów i piasków (trakcja, saltacja, suspensja). Akumulacja eoliczna – pokrywy lessowe, formy piaszczyste (mikroformy, np. riplemarki, cienie piaszczyste; mezoformy: barchany, wydmy: paraboliczne, podłużne, poprzeczne, złożone, np. gwiaździste; makroformy – np. wydmy typu draa). Metody ograniczania skutków procesów eolicznych na obszarach gospodarki rolnej i terenach osadniczych.
  26. Kras powierzchniowy i podziemny; przebieg krasowienia, typowe formy.
  27. Procesy morfotwórcze w różnych typach wybrzeży morskich i jeziornych. Główne typy form litoralnych.
  28. Formy antropogeniczne. Związek określonych rodzajów działalności ludzkiej w zakresie działań gospodarczych, militarnych, zwyczajów kulturowych oraz turystyki i rekreacji z typami form rzeźby.
  29. Ochrona prawna form rzeźby i krajobrazów geomorfologicznych na wybranych przykładach.

Przydatne linki:

Rdzany Z., Kasprzak M., Okupny D., SzmidtA., 2021. Współczesne przemiany rzeźby strefy staroglacjalnej Niżu Polskiego, [w:] Współczesne przemiany rzeźby Polski, pod red. Andrzeja Kostrzewskiego, Kazimierza Krzemienia, Piotra Migonia, Leszka Starkla, Marcina Winowskiego i Zbigniewa Zwolińskiego, wyd. 2 rozszerzone, Bogucki Wydawnictwo Naukowe, Poznań, 415-482. (Rozdział: https://doi.org/10.12657/9788379863822-08, monografia https://doi.org/10.12657/9788379863822).

Regionalna geografia fizyczna Polski, 2021, pod redakcją: Andrzeja Richlinga, Jerzego Solona, Andrzeja Maciasa, Jarosława Balona, Jana Borzyszkowskiego i Mariusza Kistowskiego, 2021. Wydawnictwo Naukowe Bogucki, s. 1-610, Monografia do pobrania w serwisie GDOŚ, plus Karty informacyjne regionów.